Khi bước vào một nhà hàng, siêu thị hay quán cà phê, hầu như chúng ta đều quen thuộc với những tiếng nhạc được phát trên hệ thống loa tại đây. Nhưng ít ai để ý rằng theo quy định của pháp luật, các cơ sở kinh doanh chỉ được phép làm điều này khi đã trả tiền bản quyền, ngay cả khi họ đã mua đĩa nhạc, đăng ký tài khoản nghe nhạc trực tuyến hay sử dụng các nguồn nhạc hợp pháp (trừ một số trường hợp đặc biệt như các tác phẩm âm nhạc được phép sử dụng miễn phí, hoặc sử dụng tác phẩm thuộc các kho nhạc chuyên dùng cho các cơ sở kinh doanh…).
Tại sao sau khi đã trả tiền để nghe một bài hát, các cơ sở kinh doanh lại phải trả tiền thêm một lần nữa để phát chính bài hát này? Câu hỏi này xuất phát từ suy nghĩ tự nhiên thường thấy rằng khách hàng sẽ có quyền tự do sử dụng sản phẩm đã mua theo ý muốn. Điều này áp dụng với phần lớn hàng hóa thông thường. Nhưng các loại hàng hóa đặc biệt như tác phẩm âm nhạc lại vận hành theo một nguyên tắc khác. Về mặt pháp lý, nghe nhạc cho mục đích cá nhân và sử dụng âm nhạc để phục vụ công chúng là hai hành vi khác nhau, nên quyền và nghĩa vụ cũng sẽ khác nhau.
Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, chúng ta cần nhìn lại khái niệm quyền biểu diễn công cộng trong luật sở hữu trí tuệ. Khi một người mua đĩa CD, tải một bài hát hay đăng ký tài khoản nghe nhạc trực tuyến, họ đang trả tiền cho quyền tiếp cận và thưởng thức tác phẩm trong phạm vi cá nhân, có thể là nghe ở nhà, trên xe hoặc trong phạm vi gia đình. Khoản tiền người dùng trả đã bao gồm phần thù lao dành cho tác giả và các chủ thể liên quan.
Tuy nhiên, khi bài hát đó được phát trong một quán cà phê, nhà hàng, khách sạn hay trung tâm thương mại, bản chất pháp lý của hành vi sử dụng đã thay đổi. Trong trường hợp này, người chủ cơ sở kinh doanh đang sử dụng âm nhạc dưới hình thức một loại dịch vụ cung cấp cho khách hàng. Bởi lẽ, âm nhạc góp phần tạo dựng không gian, nâng cao trải nghiệm khách hàng và hỗ trợ hoạt động kinh doanh.
Việc sử dụng âm nhạc trong trường hợp này liên quan đến một loại quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả: quyền biểu diễn tác phẩm trước công chúng trực tiếp hoặc gián tiếp (thông qua các bản ghi âm, ghi hình…) – một trong những quyền quan trọng nhất đối với lĩnh vực âm nhạc.
Nội dung này cũng tương đồng với quy định về quyền trình diễn công cộng trong Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật. Cụ thể, theo điều 11(1) trong Công ước Berne, tác giả các tác phẩm kịch và âm nhạc giữ độc quyền cho phép trình diễn công cộng tác phẩm của mình, bằng tất cả mọi phương pháp hay kỹ thuật.
Khái niệm “công cộng” ở đây không chỉ giới hạn là nơi có đông người. Trong thực tiễn pháp lý quốc tế, một tác phẩm được coi là truyền đạt hoặc trình diễn trước công cộng khi được đưa tới một nhóm người nằm ngoài phạm vi gia đình hoặc các mối quan hệ cá nhân thân thiết. Việc phát nhạc qua hệ thống loa của một quán cà phê hay nhà hàng cũng nằm trong số các trường hợp này.
Khi nào “nghe nhạc” trở thành “sử dụng để phục vụ công chúng?”
Nếu tác giả chỉ được trả tiền khi bán đĩa nhạc hoặc bán quyền truy cập tác phẩm một lần duy nhất, họ gần như không được hưởng các giá trị kinh tế mà tác phẩm có thể tạo ra sau đó. Chẳng hạn một bài hát được phát trong hàng trăm quán cà phê, nhà hàng hoặc khách sạn, giúp tạo không gian thu hút khách hàng và nâng cao trải nghiệm người dùng. Trong trường hợp này, tác phẩm đã mang lại lợi ích kinh tế rất lớn.
Bởi vậy, hầu hết các quốc gia đều có quy định riêng về quyền trình diễn công cộng. Mỗi khi tác phẩm được sử dụng để phục vụ công chúng hoặc hỗ trợ hoạt động kinh doanh, tác giả có quyền nhận một phần thù lao tương ứng. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm người sáng tạo được hưởng lợi từ những giá trị kinh tế mà các tác phẩm âm nhạc đã tạo ra trên thị trường.
Ranh giới giữa nghe nhạc cá nhân và sử dụng âm nhạc cho công chúng nằm ở đối tượng được phục vụ. Một trong những vụ việc nổi tiếng nhất liên quan đến vấn đề này là vụ tranh chấp giữa Hiệp hội các tác giả và nhà xuất bản Tây Ban Nha (SGAE) và chuỗi khách sạn Rafael Hoteles, được Tòa án Công lý châu Âu (European Court of Justice) giải quyết vào năm 2006.
SGAE đã kiện Rafael Hoteles vì cho rằng khách sạn này vi phạm bản quyền khi lắp đặt ti vi trong các phòng khách sạn và phát nhạc ở các khu vực chung mà không trả tiền bản quyền. Phía khách sạn cho rằng phòng nghỉ là không gian riêng tư của khách nên không thể coi đây là hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng. Tuy nhiên, tòa án lại có quan điểm khác.
Theo phán quyết của Tòa án, khách sạn đã chủ động cung cấp tác phẩm cho khách hàng. Dù mỗi người xem trong một căn phòng riêng biệt, hành vi này vẫn vượt ra ngoài phạm vi sử dụng cá nhân thông thường và có liên quan trực tiếp với hoạt động kinh doanh của khách sạn.
Tất nhiên, trên thực tế vẫn tồn tại những trường hợp khó xác định ranh giới, có thể được xem xét tùy từng hoàn cảnh cụ thể. Nhưng với phần lớn cơ sở kinh doanh như quán cà phê, nhà hàng, khách sạn, trung tâm thương mại hay phòng tập thể thao, việc phát nhạc phục vụ khách hàng thường được xem là sử dụng tác phẩm trước công chúng. Khi một người mua tài khoản nghe nhạc cá nhân, chủ sở hữu quyền tác giả chỉ cấp phép cho nhu cầu nghe riêng của người đó. Việc phát tác phẩm cho hàng chục, hàng trăm lượt khách ra vào quán mỗi ngày là một hình thức sử dụng khác, vượt ra ngoài phạm vi cấp phép sử dụng ban đầu.
Nhiều người vẫn coi khoản tiền bản quyền khi mở nhạc trong quán cà phê là điều vô lý. Tuy nhiên, dưới góc độ quyền tác giả, đây là cơ chế giúp cân bằng lợi ích giữa các bên. Các doanh nghiệp dịch vụ được hưởng lợi từ việc sử dụng âm nhạc để nâng cao trải nghiệm khách hàng. Trong khi đó, tác giả và những người sáng tạo sẽ nhận được phần thù lao tương xứng khi tác phẩm của họ tiếp tục được khai thác và tạo ra giá trị kinh tế.
Khi tiếng nhạc từ chiếc loa trong quán cà phê vọng đến tai vị khách đang nhấp ngụm cà phê, đó không còn là hành vi nghe nhạc của một cá nhân, mà là việc chủ quán đang sử dụng tác phẩm âm để cung cấp trải nghiệm dịch vụ cho khách hàng. Việc hiểu đúng điều này giúp nhìn nhận công bằng hơn vai trò của người sáng tạo trong chuỗi giá trị mà tác phẩm âm nhạc tạo ra – từ phòng thu đến không gian quán cà phê, từ tai nghe cá nhân đến không gian của một cửa hàng đông khách.
Tài liệu tham khảo
1. Court of Justice of the European Union (2006) Sociedad General de Autores y Editores de España (SGAE) v Rafael Hoteles SA, Case C-306/05, Judgment of 7 December 2006.
2. Masouyé, C. (1978) Guide to the Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works (Paris Act, 1971). Geneva: World Intellectual Property Organization (WIPO Publication No. 615).
3. Ricketson, S. and Ginsburg, J.C. (2022) ‘Rights of Communication to the Public (Berne Convention, Articles 11, 11bis, 11ter, 14, 14bis; WCT, Article 8)’, in International Copyright and Neighbouring Rights: The Berne Convention and Beyond. Oxford: Oxford University Press.
