Trong nhiều thập kỷ qua, phạm vi bảo hộ nhãn hiệu trên thế giới đã dần mở rộng sang các dấu hiệu phi truyền thống như âm thanh hay màu sắc. Giờ đây, một giác quan khó nắm bắt hơn là khứu giác cũng bắt đầu xuất hiện trong hệ thống bảo hộ nhãn hiệu của một số quốc gia.
Tháng 11/2025, Cơ quan Sáng chế, Kiểu dáng và Nhãn hiệu Ấn Độ đã chấp thuận đơn đăng ký của công ty sản xuất lốp xe Nhật Bản Sumitomo Rubber Industries cho một mùi hương được mô tả là “hương hoa/mùi hương gợi nhớ đến hoa hồng” dùng cho lốp xe. Đây là nhãn hiệu mùi hương đầu tiên được bảo hộ tại Ấn Độ, mở ra một tiền lệ đáng chú ý đối với các loại nhãn hiệu phi truyền thống.
Thoạt nghe, ý tưởng một chiếc lốp xe mang hương hoa hồng có vẻ khá lạ lẫm. Cao su và hoa hồng dường như không có bất kỳ mối liên hệ tự nhiên nào. Tuy nhiên, đây chính là yếu tố quyết định đến khả năng bảo hộ của nhãn hiệu mùi hương. Bởi lẽ, mùi hương chỉ được bảo hộ nhãn hiệu khi có khả năng giúp người tiêu dùng nhận biết nguồn gốc thương mại của sản phẩm, chứ không chỉ phản ánh đặc tính vốn có của chính sản phẩm đó. Nếu mùi hương là một phần công dụng hoặc chất lượng của hàng hóa, chẳng hạn mùi của trà hay pho mát, thì rất khó được bảo hộ vì mang tính chức năng. Trong khi đó, với sản phẩm lốp xe, hương hoa hồng không tác động đến chức năng sản phẩm mà chỉ đóng vai trò như một dấu hiệu nhận diện thương hiệu.
Điều này cũng phản ánh xu hướng xây dựng thương hiệu hiện đại. Thay vì chỉ dựa vào yếu tố thị giác, các doanh nghiệp ngày càng quan tâm đến việc tạo ra những trải nghiệm đa giác quan nhằm tăng cường khả năng nhận diện sản phẩm của người tiêu dùng .
Khứu giác vốn là giác quan có khả năng gợi nhớ mạnh mẽ. Một mùi hương quen thuộc có thể khiến người tiêu dùng liên tưởng ngay đến một thương hiệu hoặc một trải nghiệm trước đó. Tuy nhiên, cũng chính vì đặc điểm khó định lượng, việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho mùi hương không hề dễ dàng.
Cách tiếp cận mới trong bảo hộ nhãn hiệu mùi hương
Việc chấp thuận bảo hộ nhãn hiệu mùi hương không đồng nghĩa với việc mùi hương nào cũng có thể được bảo hộ nhãn hiệu. Yêu cầu đặt ra là mùi hương phải được mô tả một cách rõ ràng và khách quan để cơ quan quản lý có thể thẩm định, đồng thời các bên thứ ba cũng có thể xác định chính xác phạm vi bảo hộ.
Đây là thách thức lớn với hệ thống bảo hộ nhãn hiệu ở nhiều quốc gia trên thế giới. Do vậy, mặc dù pháp luật ở một số quốc gia không loại trừ việc bảo hộ nhãn hiệu mùi hương song thực tế rất khó triển khai. Chẳng hạn như Luật Nhãn hiệu năm 1999 của Ấn Độ năm 1999 cho phép đăng ký bảo hộ nhãn hiệu mùi hương, miễn là mùi hương đó được thể hiện dưới dạng hình ảnh. Tuy nhiên, trước tháng 11/2025, Ấn Độ chưa từng chấp thuận bảo hộ bất kỳ nhãn hiệu mùi hương nào.
Việc mô tả mùi hương bằng lời như “mùi hoa hồng” hay “mùi cỏ mới cắt” thường mang tính cảm nhận cá nhân. Công thức hóa học của mùi hương cũng không thể hiện đầy đủ trải nghiệm khứu giác của con người. Trong khi đó, việc nộp mẫu mùi hương lại không bảo đảm tính ổn định theo thời gian. Vì vậy, từ nhiều năm nay, việc bảo hộ nhãn hiệu mùi hương vẫn là bài toán nan giải.
Để một đặc tính vốn mong manh như mùi hương có thể đáp ứng những đòi hỏi khắt khe của luật nhãn hiệu Ấn Độ, Sumitomo cùng các chuyên gia cộng tác đã áp dụng một chiến lược chứng cứ đa tầng, không chỉ giới hạn ở thể hiện bằng hình ảnh. Họ đã tiếp cận theo nguyên tắc từng được Tòa án Công lý châu Âu xác lập liên quan đến bảo hộ nhãn hiệu, đó là những dấu hiệu không nhìn thấy được phải được thể hiện theo cách rõ ràng, chính xác, đầy đủ, dễ tiếp cận, dễ hiểu, bền vững và khách quan.
Cụ thể, doanh nghiệp này đã phối hợp với Viện Công nghệ Thông tin Ấn Độ tại Allahabad để xây dựng một phương pháp biểu diễn mùi hương bằng mô hình toán học. Nhóm nghiên cứu đã chuyển đổi các đặc tính khứu giác thành nhiều nhóm mùi cơ bản, bao gồm mùi hương hoa, mùi hương trái cây, mùi hương gỗ, mùi hương ấm ngậy (hương hạt, thơm ngậy giống mùi hạt hạnh nhân, hạt phỉ hoặc hạt dẻ cười…), mùi hương cay nồng, mùi hương ngọt và mùi hương bạc hà.
Họ cũng sử dụng các kỹ thuật phân tích như sắc ký khí và phổ khối lượng để xác định cấu trúc phân tử của mùi hương được đăng ký làm nhãn hiệu, chứng minh rằng đây là dấu hiệu có vai trò phân biệt, nhận diện thương hiệu chứ không phải là một chức năng của sản phẩm lốp xe. Các bằng chứng cho thấy mùi hương này vẫn ổn định và dễ nhận biết trong suốt vòng đời sản phẩm, càng góp phần khẳng định khả năng bảo hộ nhãn hiệu của mùi hương này.
Trường hợp của Sumitomo đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong quá trình bảo hộ các nhãn hiệu phi truyền thống. Thay vì chỉ dựa vào cảm nhận chủ quan, việc kết hợp giữa những lập luận pháp lý với các phương pháp phân tích khoa học đã tạo điều kiện thuận lợi để thẩm định nhãn hiệu phi truyền thống.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, doanh nghiệp không chỉ tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn cố gắng tạo ra những trải nghiệm khác biệt cho người tiêu dùng. Việc chấp thuận bảo hộ nhãn hiệu mùi hương có thể mở ra cơ hội để doanh nghiệp khai thác các yếu tố cảm quan trong chiến lược xây dựng thương hiệu, đặc biệt là những lĩnh vực có khả năng tạo dấu ấn thông qua trải nghiệm khách hàng như dệt may, thực phẩm, du lịch, khách sạn, vận tải hay chăm sóc sức khỏe…
Để thúc đẩy quá trình này, các cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện các quy định và nâng cao kinh nghiệm thẩm định. Ngoài ra, cần tăng cường sự phối hợp giữa các chuyên gia sở hữu trí tuệ, các nhà khoa học cũng như các bên liên quan. Trong khi đó, doanh nghiệp cần coi sở hữu trí tuệ là một phần thiết yếu trong chiến lược phát triển dài hạn chứ không chỉ là mục tiêu nhất thời.
Nguồn: WIPO Magazine
