Vào năm 2011, một vụ kiện kỳ lạ ở Hoa Kỳ đã thu hút nhiều sự chú ý của công chúng: nghệ sĩ xăm hình S. Victor Whitmill kiện hãng phim Warner Brothers vì xâm phạm bản quyền với hình xăm. Trong một cảnh quay của bộ phim “The Hangover 2”, hãng phim này đã sử dụng các hình xăm tương tự với hình xăm mà Whitmill đã thiết kế và xăm trên mặt võ sĩ Mike Tyson. Whitmill khẳng định bản quyền hình xăm này thuộc về ông. Cuối cùng, hai bên đã thỏa thuận riêng với nhau. Không ít người ngạc nhiên khi biết hình xăm cũng được bảo hộ bản quyền. “Tất nhiên, điều này chẳng có gì đáng tranh cãi. Trong vụ việc này, chắc chắn là hình xăm có thể được bảo hộ bản quyền”, Thẩm phán Catherine D. Perry nhận xét.
Tuy nhiên, vấn đề là bản quyền này thuộc về ai. Vụ việc gợi mở một câu hỏi mà quen thuộc song ít người nghĩ đến: khi bạn quyết định xăm một hình ảnh lên da thịt của mình, bạn có thực sự sở hữu hình xăm đó hay không?
Tác phẩm nghệ thuật đặc biệt
Về mặt nguyên tắc, quyền tác giả phát sinh ngay tại thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Khi xăm hình, da người được coi là bề mặt vật chất để thể hiện tác phẩm là hình xăm. Nếu là người trực tiếp sáng tạo ra hình xăm, không sao chép từ tác phẩm của người khác (tác phẩm có tính nguyên gốc), nghệ sĩ xăm hình được coi chủ sở hữu quyền tác giả đối với hình xăm ngay từ khi hình xăm được thể hiện trên da thịt.
Quan điểm này đã được khẳng định trong vụ việc giữa Whitmill và hãng phim Warner Brothers vào năm 2011. Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ đã chấp thuận bảo hộ bản quyền đối với hình xăm của Whitmill trên mặt Tyson, mô tả đây là “tác phẩm nghệ thuật trên vật thể ba chiều”. Đây là lần đầu tiên cơ quan này chính thức công nhận hình xăm là đối tượng được bảo hộ bản quyền.
Kể từ đó, nguyên tắc này đã được các tòa án Mỹ áp dụng rộng rãi. Nghệ sĩ xăm hình là chủ sở hữu quyền tác giả, nắm giữ độc quyền sao chép, phân phối và thể hiện tác phẩm, trừ khi có hợp đồng nhượng quyền. Tuy nhiên, việc áp dụng các nguyên tắc truyền thống cho một loại hình nghệ thuật đặc biệt này cũng dẫn đến một số vấn đề pháp lý phức tạp song cũng đầy thú vị.
Bản quyền và quyền tự chủ thân thể
Chủ sở hữu quyền tác giả đối với một hình xăm sẽ có phạm vi quyền đến đâu, nhất là khi tác phẩm của họ lại gắn liền với thân thể của một người khác? Nếu một nghệ sĩ xuất hiện trên truyền hình với một hình xăm được bảo hộ bản quyền trên cánh tay, liệu đài truyền hình có bị coi là xâm phạm quyền tác giả của nghệ sĩ xăm hình đó không? Hoặc trường hợp một nhà phát hành game mô phỏng hình xăm này trong trò chơi điện tử thì giới hạn bảo hộ sẽ như thế nào?
Câu hỏi này đã được đặt ra trong một vụ kiện năm 2016, khi công ty Solid Oak Sketches – đại diện cho các nghệ sĩ xăm hình, tác giả các hình xăm của các cầu thủ bóng rổ LeBron James, Kenyon Martin và Eric Bledsoem, đã khởi kiện nhà phát hành game Take-Two Interactive vì đã mô phỏng các hình xăm này trong loạt game NBA 2K. Tuy nhiên, Tòa án liên bang tại New York năm 2020 bác bỏ yêu cầu của Solid Oak với hai lý do chính. Thứ nhất, tòa cho rằng khi nghệ sĩ xăm hình cho một người nổi tiếng, họ ngầm định cấp phép (implied license) cho người đó được công khai mang hình xăm đó – kể cả trong các bối cảnh thương mại như truyền hình hay sự kiện thể thao. Thứ hai, việc hình xăm xuất hiện trong game là “sử dụng hợp lý” (fair use) vì tỷ lệ hiển thị quá nhỏ so với toàn bộ nội dung của game.
Tuy nhiên không phải trường hợp nào tòa án cũng sử dụng cách tiếp cận này. Trong cùng năm 2020, trong vụ kiện Alexander v. Take-Two Interactive, Tòa án tại Illinois lại phán quyết theo hướng ngược lại khi cho rằng Take-Two đã xâm phạm quyền tác giả của nghệ sĩ xăm hình Catherine Alexander khi tái hiện hình xăm của vận động viên đấu vật Randy Orton trong game WWE 2K. Vụ kiện Hayden v. 2K Games năm 2022 cũng có xu hướng tương tự, khi phần thắng thuộc về nghệ sĩ xăm hình.
Nhiều người cũng thắc mắc ranh giới giữa quyền tác với với quyền tự chủ cơ thể trong trường hợp tác phẩm là hình xăm. Nếu nghệ sĩ xăm hình sở hữu toàn bộ quyền đối với hình xăm, về lý thuyết, người mang hình xăm không có quyền tự do phô bày hình xăm trên cơ thể mình. Thậm chí có quan điểm cho rằng theo quy định về quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, tác giả có quyền ngăn chặn việc “cố ý bóp méo hoặc sửa đổi” tác phẩm – tức là người mang hình xăm không thể tự do che đi, sửa đổi hay xóa bỏ hình xăm mà không có sự cho phép của chủ sở hữu tác phẩm.
Tuy nhiên, điều này lại mâu thuẫn với quyền tự chủ cơ thể. Khi xăm hình, hầu như ai cũng ngầm hiểu rằng người mang hình xăm có thể tự do xuất hiện và chỉnh sửa hình xăm trên người mình. Trong một bài viết trên Minnesota Law Review, GS. Aaron Perzanowski ở Trường Luật, Đại học Michigan, cho rằng việc ngầm định này là điều đương nhiên, bởi “quyền tự chủ cơ thể là cốt lõi trong hoạt động xăm hình, và việc bảo hộ bản quyền mâu thuẫn với điều này”.
Đồng tình với quan điểm này, GS. Philippa Loengard ở Đại học Columbia nhận xét rằng các bồi thẩm đoàn thường chú ý đến vấn đề quyền tự chủ cơ thể khi xét xử các vụ việc liên quan đến hình xăm. Đây là một phần lý do tại sao ngay cả khi thắng kiện, các nghệ sĩ xăm hình thường chỉ nhận được khoản bồi thường rất khiêm tốn.
Hình xăm và cuộc khủng hoảng chiếm dụng văn hóa
Câu chuyện về hình xăm nổi tiếng của Mike Tyson còn mở ra một cuộc tranh luận phức tạp hơn nhiều. Bởi lẽ, hình xăm này thực chất là một biến thể cách điệu của tā moko – nghệ thuật xăm truyền thống của người Māori tại New Zealand. Khi Whitmill kiện Warner Brothers, cộng đồng Māori đã lên tiếng phản đối, cho rằng chính Whitmill đã vay mượn các họa tiết từ di sản của người Māori mà không có sự chấp thuận của cộng đồng bản địa này. Tuy nhiên, hệ thống bản quyền phương Tây lại chỉ bảo vệ quyền của Whitmill chứ không quan tâm đến quyền lợi của người Māori.
Trong một nghiên cứu trên tạp chí Theory, Culture & Society vào năm 2013, tác giả Leon Tan nhận xét đây là biểu hiện của sự mâu thuẫn cơ bản giữa hệ thống sở hữu trí tuệ phương Tây – vốn tập trung vào quyền kinh tế cá nhân với hệ thống quyền đối với văn hóa bản địa, bao gồm tri thức bản địa và biểu đạt truyền thống thuộc về cộng đồng. Tā moko không đơn thuần là hình vẽ trang trí, nó thể hiện thông tin về dòng dõi, địa vị xã hội, thành tựu và bản sắc của mỗi người – tựa như một tấm căn cước không thể tách rời khỏi cộng đồng và lịch sử của người Māori. Nếu một người nào đó ngoài cộng đồng Māori sử dụng các hình vẽ này trái phép nhưng lại được bảo hộ bản quyền, hệ thống pháp luật khi đó vô tình trở thành công cụ thúc đẩy chiếm dụng văn hóa.
Câu chuyện của người Māori không phải là trường hợp cá biệt. Nhiều nền văn hóa bản địa, từ các cộng đồng Polynesia, châu Phi đến Đông Nam Á đang phải đối mặt với tình trạng tương tự. Nhiều họa tiết truyền thống bị thương mại hóa, cách điệu và đăng ký bản quyền bởi các cá nhân hay doanh nghiệp nước ngoài, trong khi cộng đồng sở hữu các di sản này lại không có đủ nguồn lực hay công cụ pháp lý để bảo vệ quyền lợi của mình.
Những đề xuất
Việc đăng ký bảo hộ quyền tác giả là điều cần thiết góp phần hạn chế những vấn đề pháp lý có thể nảy sinh liên quan đến bản quyền hình xăm. Mặc dù về nguyên tắc, quyền tác giả tự động phát sinh nhưng việc đăng ký sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc thực thi quyền trong thực tế. Ngoài ra, việc ký hợp đồng rõ ràng với khách hàng, quy định ai nắm giữ bản quyền, phạm vi sử dụng thương mại, các điều kiện để chuyển nhượng cũng là điều nên làm, đặc biệt khi khách hàng là người nổi tiếng.
Điều này càng quan trọng hơn với các khách xăm hình và doanh nghiệp sử dụng hình ảnh nhân vật có hình xăm. Nhiều liên đoàn thể thao lớn đã yêu cầu vận động viên ký thỏa thuận từ bỏ quyền của nghệ sĩ xăm hình trước khi ký hợp đồng hình ảnh, bởi lẽ họ cũng nhận thấy những rủi ro pháp lý liên quan đến bản quyền hình xăm.
Trên phương diện rộng hơn, một số học giả đã đề xuất xây dựng hệ thống bảo hộ riêng (sui generis) cho hình xăm và nghệ thuật cơ thể, nhằm cân bằng quyền lợi giữa nghệ sĩ xăm hình, người mang hình xăm và cộng đồng bản địa đối với những hình xăm có nguồn gốc từ tri thức truyền thống. Đây là hướng tiếp cận phức tạp nhưng có lẽ cần thiết. Bản chất của hình xăm vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa gắn liền với cơ thể, đôi khi còn là biểu đạt văn hóa cộng đồng, khiến nó trở thành một đối tượng đặc biệt trong hệ thống sở hữu trí tuệ hiện hành.
Tài liệu tham khảo
- Perzanowski, A. (2016). Tattoos, Norms, and Implied Licenses. Minnesota Law Review.
- Tan, L. (2013). Intellectual Property Law and the Globalization of Indigenous Cultural Expressions: Māori Tattoo and the Whitmill versus Warner Bros.
- Larkin, A. (2025). Man or Canvas? The Question of Bodily Autonomy in Tattoo Copyright and Entertainment Law. Undergraduate Law Review at Florida State University.
- Chronis, N. (2023). The Inky Ambiguity of Tattoo Copyrights. Iowa Law Review.
- Silbey, J. (2022). From Tarts to Tattoos: IP and Creative Work. Boston University Law Record.
- Georgetown Law Technology Review. (2022). Inked in the Law: Fair Use of Tattoos is Fair Game.
