Chỉ trong vài phút, một hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra bản mô tả sáng chế dài hàng chục trang – công việc trước đây các kỹ sư và chuyên gia sở hữu trí tuệ phải mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần để hoàn thành. Công nghệ đang giúp việc đăng ký sáng chế trở nên nhanh và rẻ hơn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những câu hỏi mới về chất lượng của những tri thức được công bố và cách vận hành của hệ thống bảo hộ sáng chế.

Tháng 2/2024, Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) ban hành hướng dẫn đầu tiên về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong quá trình xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Động thái này gắn liền với thực tế các công cụ AI đang được sử dụng ngày càng nhiều trong quá trình viết bản mô tả sáng chế – phần cốt lõi trong các hồ sơ đăng ký bảo hộ sáng chế.

Chỉ vài năm trước, AI vẫn chủ yếu được dùng để tìm kiếm tài liệu hoặc hỗ trợ dịch thuật. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều công cụ AI đã có thể tự động xây dựng bản mô tả sáng chế, đề xuất cách diễn đạt yêu cầu bảo hộ, rà soát thuật ngữ kỹ thuật, thậm chí gợi ý những phương án mở rộng phạm vi bảo hộ. Do vậy, không ít công ty khởi nghiệp hay nhóm nghiên cứu nhỏ đã tìm cách tiết kiệm chi phí thuê chuyên gia soạn thảo hồ sơ sáng chế bằng cách tự viết bản mô tả sáng chế với sự hỗ trợ của các công cụ AI.

Thực tế phổ biến này khiến nhiều người bắt đầu nghi ngờ về vấn đề chất lượng của các bản mô tả sáng chế do AI tạo ra. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature gần đây cảnh báo rằng AI có thể tạo ra những bản mô tả rất mạch lạc, đầy đủ về hình thức, nhưng nội dung bên trong có thể không phản ánh đúng bản chất kỹ thuật hoặc không mô tả đầy đủ đến mức người khác có thể áp dụng trong thực tế.

Điều này đi ngược lại với bản chất của hệ thống bảo hộ sáng chế. Về nguyên tắc, chủ sở hữu quyền đối với sáng chế được trao độc quyền khai thác sáng chế trong một khoảng thời gian nhất định, đổi lại, họ phải công bố đầy đủ giải pháp kỹ thuật của mình. Cơ chế này giúp kho dữ liệu sáng chế toàn cầu trở thành một trong những nguồn thông tin kỹ thuật lớn nhất thế giới được tích lũy qua hàng trăm năm, phục vụ lợi ích cộng đồng và góp phần thúc đẩy quá trình đổi mới sáng tạo.

Hầu hết những người từng sử dụng các mô hình AI tạo sinh đều từng nghe thấy hiện tượng “ảo giác AI” (AI hallucination), khi hệ thống tạo ra các kết quả có vẻ rất thuyết phục nhưng lại không chính xác. Vấn đề này có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng đối với lĩnh vực sáng chế.

Khác với các bài viết thông thường, lỗi sai trong bản mô tả sáng chế không chỉ ảnh hưởng đến người nộp đơn mà còn có thể tác động đến cả cộng đồng nghiên cứu. Nếu một giải pháp kỹ thuật được mô tả thiếu chính xác nhưng vẫn xuất hiện trong kho dữ liệu sáng chế, những người đi sau có thể mất rất nhiều thời gian để kiểm chứng hoặc đi theo những hướng sai lệch.

Để kiểm chứng năng lực viết bản mô tả sáng chế của AI, các nhà nghiên cứu đã thực hiện thử nghiệm trên một số công cụ AI phổ biến. Họ yêu cầu các công cụ này viết bản mô tả sáng chế cho hai nhóm công nghệ, bao gồm những công nghệ có thật và những công nghệ hư cấu.

Kết quả thu được khá thú vị. Với những công nghệ có thật, nhìn chung các công cụ AI có thể tạo ra những bản mô tả tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, vẫn có một số chi tiết chưa chính xác hoặc gây hiểu lầm có thể qua mặt những người dùng không có chuyên môn kỹ thuật trong cùng lĩnh vực.

Với những công nghệ hư cấu, hoàn toàn không có thật, AI vẫn có thể tạo ra những bản mô tả dài, logic và có vẻ rất chuyên nghiệp. Nhưng các nhà nghiên cứu kiểm chứng và phát hiện những giải pháp này không đủ khả thi để triển khai trong thực tế.

Việc xuất hiện sai sót trong quá trình ứng dụng các công cụ hỗ trợ là không thể tránh khỏi. Điều đáng lo ngại là AI có thể tạo ra sai sót trên quy mô lớn. Trước đây, để chuẩn bị một hồ sơ đăng ký bảo hộ sáng chế, nhóm nghiên cứu phải mất nhiều ngày thu thập tài liệu, kiểm chứng thông tin rồi mới hoàn thiện bản mô tả, thì hiện nay AI có thể tạo ra hàng chục bản thảo chỉ trong vài giờ. Khi chi phí giảm xuống, số lượng hồ sơ sáng chế được tạo ra cũng tăng lên nhanh chóng.

Điều này đồng nghĩa với việc các cơ quan sáng chế sẽ phải xử lý nhiều hồ sơ hơn, trong khi mỗi hồ sơ lại chứa lượng thông tin lớn hơn trước rất nhiều. Đây mới là thách thức lớn mà các công cụ AI đang đặt ra với hệ thống bảo hộ sáng chế. Nếu những hồ sơ như vậy lọt qua quá trình thẩm định, kho dữ liệu sáng chế sẽ dần xuất hiện ngày càng nhiều tài liệu có chất lượng kém.

Thực trạng này có thể dẫn đến nhiều hệ lụy đối với hoạt động đổi mới sáng tạo vốn dựa trên nền móng tri thức sẵn có. Chẳng hạn trong các lĩnh vực như phát triển vật liệu mới, bán dẫn, công nghệ sinh học hay dược phẩm, các doanh nghiệp thường dành nhiều thời gian nghiên cứu tài liệu sáng chế trước khi quyết định hướng đầu tư nghiên cứu. Một bản mô tả thiếu chính xác có thể khiến nhóm nghiên cứu mất thêm nhiều tháng để kiểm chứng hoặc vô tình đi theo một hướng không khả thi.

Vấn đề còn nghiêm trọng hơn nếu kho dữ liệu này được dùng để huấn luyện các mô hình AI. Khi đó, AI tiếp tục tạo ra các nội dung có độ tin cậy thấp hơn, tạo thành một vòng lặp “ô nhiễm dữ liệu”.

Nhiều chuyên gia cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu. Trong tương lai, cùng với việc hoàn thiện quy định pháp luật, các cơ quan sáng chế có thể phải đầu tư nhiều hơn cho hoạt động đào tạo thẩm định viên, tăng cường đánh giá chất lượng hồ sơ sáng chế và thậm chí ứng dụng chính AI để hỗ trợ phát hiện dấu hiệu bất thường trong những bản mô tả sáng chế.

Lịch sử phát triển của hệ thống sáng chế luôn song hành với những bước tiến của khoa học và công nghệ. Cuộc cách mạng công nghiệp, sự ra đời của máy tính, Internet hay công nghệ sinh học đều từng đặt ra những bài toán mới đối với pháp luật sở hữu trí tuệ. AI có lẽ cũng sẽ không nằm ngoài quy luật này.

Phần lớn các cuộc thảo luận hiện nay không còn xoay quanh câu hỏi liệu AI có nên được sử dụng trong lĩnh vực sáng chế hay không, bởi thực tế cho thấy điều này đã và đang diễn ra. Vấn đề là làm thế nào để tận dụng được khả năng xử lý thông tin vượt trội của AI mà vẫn giữ được nền tảng quan trọng nhất của hệ thống sáng chế: những tri thức được công bố phải đáng tin cậy, có thể kiểm chứng và thực sự giúp cộng đồng tiếp tục hoạt động đổi mới sáng tạo.

Tài liệu tham khảo:

1. Arti K. Rai (2025) The Reliability Response to Patent Law’s AI Challenges. UC Davis Law Review.

2. Freilich, J. & Rai, A.K. (2025) What patents on AI-derived drugs reveal. Science.

3. Zaretzki, R., Freilich, J. & Rai, A.K. et al. (2025) How will AI affect patent disclosures? Nature.